تجزیه و تحلیل هایی از اثر سن در تصادفات نشان می‌دهد که تخلفات با افزایش سن کاهش می‌یابد و رانندگان جوانتر رفتارهای رانندگی از نوع تخلفات را بیشتر نشان می‌دهند، در حالی که خطاها و لغزش ها کاهش نمی یابد و با افزایش سن این نوع رفتار پرخطر افزایش می‌یابد. به طور کلی میزان تصادفات در هر دو جنس نیز با افزایش سن کاهش می‌یابد (آبرگ و ریمو، ۱۹۹۸؛ سیمون و کاربت، ۱۹۹۶؛ بلوکی و هارتلی، ۱۹۹۵).

تجربه رانندگی

عدم تجربه به نظر می‌رسد که یک نقش مهم برای درگیری در تصادفات به خصوص در میان رانندگان جوان داشته باشد. مطابق با نظر لاجونن و سومالا (۱۹۹۵) تجربه رانندگی به طور منفی با رفتارهای رانندگی ایمن مرتبط است. ‌بنابرین‏ سال های اولیه رانندگی با میزان بالاتر تصادفات همراه است.

اگرچه جدا کردن سن و تجربه رانندگی به عنوان عوامل جداگانه درگیر در رانندگی پرخطر مشکل است ولی با این وجود، مطالعات دقیق تر نشان دادند که کمبود تجربه رانندگی یک عاملی است که میزان معناداری از واریانس را برای درگیری بیشتر در تصادف، مستقل از سن پیش‌بینی می‌کند (لوی^[۵۹]، ۱۹۹۰). تحلیل تصادفات نیز اغلب نشان می‌دهد که خطر تصادف رانندگان جوان‌تر به خصوص فورا بعد از گرفتن گواهینامه بالاتر است. برای مثال، مک کارت، شابانووا و لیف(۲۰۰۳) دریافتند که میزان تصادفات برای ماه های اولیه پس از گرفتن گواهینامه بالاتر می‌باشد و در طی ماه های بعدی کاهش می‌یابد (به نقل از مانتیلا، مارکلوند و کارلسون^[۶۰]، ۲۰۰۹).

رانندگان مبتدی، مهارت های ضعیف تری برای کنترل وسایل نقلیه دارند و کمبود مهارت های ادراکی و شناختی مورد نیاز برای رانندگی ایمن عامل دیگری است که رانندگی پرخطر را در رانندگان مبتدی و به خصوص در رانندگان جوان موجب می شود. پژوهش ها نشان می‌دهند که رانندگان بدون تجربه تمایل دارند که سطح خطر مرتبط با انواع خاص از رفتارهای رانندگی یا انواع موقعیت ها را کمتر از حد تخمین بزنند و سطح توانایی رانندگی و یا ظرفیت برای مواجه شدن با چنین موقعیت هایی را بیش از حد برآورد کنند. ‌بنابرین‏ رانندگان بدون تجربه مشکلات بیشتری را در پیش‌بینی و سازگاری با رفتار دیگر استفاده کنندگان از جاده و در تقسیم توجه بین تکالیف رانندگی، نسبت به رانندگان با تجربه نشان می‌دهند (کاوالو و تریگر^[۶۱] ، ۱۹۹۶؛ تریگر و اسمیت^[۶۲] ، ۱۹۹۶؛ به نقل از اسمارت^[۶۳] و همکاران، ۲۰۰۵).

ویژگی های شخصیتی

یک عامل رفتاری که به طور پایدار نشان داده شده است با رفتار رانندگی پرخطر مرتبط است، شخصیت می‌باشد که می‌تواند به عنوان ابعادی از تفاوت های فردی در تمایل به نشان دادن الگوهای پایدار از تفکر، احساس و عمل تعریف می شود (مک کرای وکاستا^[۶۴] ، ۱۹۹۵).

تنیدگی (استرس)

تنیدگی، به عنوان یک عاملی که خطر تصادفات رانندگی را افزایش می‌دهد، به وسیله چندین مطالعه مورد بررسی قرار گرفته است. برای مثال، مایر و تریت^[۶۵] (۱۹۹۷) دریافتند که فشارهای هیجانی اغلب علت مهم برای تمایز بین رانندگان دارای سابقه تصادف با رانندگان بدون سابقه تصادف می‌باشد. مک گیور^[۶۶] (۱۹۷۶) در یک مروری از مطالعات مرتبط با درگیری در تصادف با عواملی در شخصیت رانندگان، نشان داد، رانندگانی که سابقه تصادف داشتند به احتمال بیشتری از نظر هیجانی ناپخته و کمتر از نظر اجتماعی سازگار بودند. چنین ویژگی‌هایی رانندگان را کمتر قادر به توانایی برای کنار آمدن با تنیدگی‌های بیرونی می‌سازد و در نتیجه خطر تصادف را در آن‌ ها افزایش می‌دهد. دونووان و همکاران (۱۹۸۳) یک مجموعه‌ای از مطالعات بر روی متغیرهای مرتبط با خطر تصادف را در رانندگان شامل، متغیرهای جمعیت شناسی، مصرف الکل، صفات شخصیتی، تنیدگی و نگرش نسبت به رانندگی، مورد بررسی قرار دادند. دولا، آدامز، میسنر و لئونارد^[۶۷] (۲۰۱۰) و دسموند و ماتیوز^[۶۸] (۲۰۰۹) در مطالعات خود نیز سطح بالای اضطراب و تنیدگی را با رانندگی پر خطرتر مرتبط یافتند.

هیجان خواهی

افراد در همه‌ ‌گروه‌های سنی که برخی ویژگی های شخصیتی را در یک درجه بالاتری دارند، ممکن است بیشتر در معرض رانندگی پرخطر باشند، تا همسالان خود که سطح کمتری از این ویژگی‌ها را دارند. شواهد پژوهشی متعددی ‌در مورد رابطه ویژگی‌های شخصیتی با رفتارهای پرخطر رانندگی وجود دارد. یکی از ویژگی های شخصیتی که اثر آن بر رفتار رانندگی به طور فراوان مورد مطالعه قرار گرفته است، ویژگی هیجان خواهی است. هیجان خواهی، نیاز به تنوع جویی برای کسب تجربه های حسی و هیجان انگیز و تمایل به پذیرش خطرات جسمانی و اجتماعی به منظور کسب تجارب مشابه تعریف می شود (زاکرمن^[۶۹]، ۱۹۹۴؛ به نقل از داهلن و وایت^[۷۰]، ۲۰۰۶). افرادی که هیجان خواهی بالاتری دارند، بیشتر از انجام رفتارهای پرخطر لذت می‌برند و همین احتمال درگیری در تصادف را در آن ها افزایش می‌دهد. هیجان خواهی با تخلفات رانندگی همچون سرعت غیرمجاز، رانندگی در حین مصرف الکل، خشونت در حین رانندگی و دیگر انواع رفتارهای رانندگی پرخطر مرتبط دانسته شده است (اسچول^[۷۱] و همکاران، ۲۰۰۷؛ اسچول، سورسن، بال، ریزو^[۷۲]، ۲۰۰۶؛ لاجونن، ۲۰۰۱؛ ریمو و آبرگ، ۱۹۹۹؛ گودرزی و شیرازی، ۱۳۸۴).

تکانشگری

تکانشگری^[۷۳] ، مؤلفه‌ ی دیگر از ویژگی های شخصیتی است که توجه زیادی را در مطالعات حوزه ترافیک بخود اختصاص داده است. تکانشگری به میزان کنترل شخص از افکار و رفتارش اشاره دارد. تکانشگری به علت کمبود خود کنترلی برای خودداری از درگیر شدن در خطرپذیری منجر به رفتارهای پرخطر می شود (بارات^[۷۴] ، ۱۹۹۴؛ به نقل از داهلن، مارتین، راگان و کوهلمن^[۷۵] ، ۲۰۰۵). تکانشگری با رفتارهایی همچون رانندگی تحت تاثیر الکل، توانایی کاهش یافته برای درک نشانه های مربوط ترافیکی و افزایش تصادفات ارتباط نشان داده است (آسلی، مک گوین و مک نئال^[۷۶] ، ۲۰۰۳؛ رایب، دسچینگر، کوفرا و رید^[۷۷] ، ۲۰۰۶).

علاوه بر هیجان خواهی و تکانشگری، پژوهش های صورت گرفته بر روی مدل ۵ عاملی شخصیت، مؤلفه‌ های برونگرایی^[۷۸] ، روان نژندی^[۷۹] و باوجدان بودن^[۸۰] را در رفتارهای رانندگی مهم دانسته اند. برونگرایی و روان نژندی با تخلفات رانندگی همچون پرخاشگری در حین رانندگی مرتبط یافت شده است. مؤلفه‌ باوجدان بودن، به طور معکوس با بروز تصادفات ارتباط نشان داده است (رنر و آندرله^[۸۱] ، ۲۰۰۰؛ آرتور و داورسپیک^[۸۲] ، ۲۰۰۱؛ هاشمیان، صابری و بهادری، ۱۳۸۹؛ شفاهی، ابولقاسمی و عبادیان، ۱۳۸۹).

نابهنجاری

استدلال:

این شیوه شامل ارائه مجموعه ای از استدلال‌ها درمورد خطرات و عواقب پرخاشگری باخودپرخاشگر یاقربانیان پرخاشگری است. این شیوه حتی می‌تواند در پیشگیری ازپرخاشگری ‌در افرادی که هنوز پرخاشگری نشان نداده اند، مؤثرواقع شود. همچنین میزان متقاعد کننده بودن استدلال در این زمینه نقش مهمی دارد (شهریاری،۱۳۷۶).

تنبیه الگوهای پرخاشگر:

تنبیه شخص دیگرهدف است. بالاخص استدلال شده است که ممکن است پرخاشگری را با عطف توجه کودک به نمونه وسرمشق پرخاشگرکه سرنوشتی نافرجام دارد کاهش داد. درآزمایشهای انجام شده توسط آلبرت بندورا مشخص شد کودکانی که به تماشای فیلمی پرداختند که درآن شخص پرخاشگر تنبیه شد، رفتار پرخاشگرانه خیلی کمتری داشتند(بناب،۱۳۷۴).

آموزش مهارت‌های اجتماعی

یکی از دلایل عمده اقدام افراد به رفتارهای پرخاشگرانه مکرر، فقدان مهارت‌های اجتماعی اساسی است.آنان چون راه مکالمه مؤثر را نمی دانند، راه نادرست یا برای اظهار وجود انتخاب می‌کنند. ناتوانی آنان برای انجام کارهای ساده ای مانند درخواست، مذاکره، شکوه ‌و شکایت غالباٌ موجب ناراحتی دوستان ،آشنایان وبیگانگان می‌گردد. بارون^[۵۴](۲۰۰۰) اظهار می‌دارد، اگرندانیم چگونه بازخورد های منفی خودراابراز کنیم، موجب خشم وعصبانیت در دیگران می‌شویم. تاچ(۱۹۹۹) معتقد است، احتمالاٌ فقدان مهارت‌های اجتماعی را توجیه کند(آزرین^[۵۵]،۲۰۰۴).

رابطه خودکنترلی و پرخاشگری

خودکنترلی به معنای کاربرد درست هیجان ها تلقی می شود و اعتقاد بر این است که قدرت تنظیم احساسات، موجب افزایش ظرفیت شخص برای تسکین دادن خود، دور کردن اضطراب ها افسردگی ها یا بی حوصلگی های متداول می شود(مایر و سالووی،۱۹۹۷).انتقال از کنترل توسط عوامل بیرونی(دیگر کنترلی) به سوی عوامل درونی(خودکنترلی) یکی از مهمترین تکالیف رشد فردی محسوب می شود(بروس دونکان پری، به نقل از ایزکیان، ۱۳۸۱). همچنین خودکنترلی فرایند غلبه بر رفتارها، تکانه ها، احساس ها یا علایق خودکار یا درونی است که در غیر این صورت با رفتار هدف مدار تعارض پیدا می‌کند. بدون خودکنترلی، فرد درگیر رفتارهای خودکار، عادتی و درونی خواهد شد(موراون، گاگن و روزمن^[۵۶]،۲۰۰۸).

خودکنترلی را به عنوان تأخیر خشنودی و از نظر عملیاتی طول زمانی که فرد برای رسیدن به پیامد ارزشمند، ولی دیرآیندتر منتظر می ماند توصیف کرده‌اند(چاپل و هوپ^[۵۷]،۲۰۰۳)

ارتباط بین تکانشگری و هیجان طلبی، دلالت بر این دارد که از انحرافات شناختی با نقص تحمل تأخیر خشنودی و ناتوانی در نظر گرفتن پیامدهای رفتار مرتبط می‌باشد که ممکن است زمینه ای را برای عملکرد این خصیصه ایجاد نماید و منجر به برخی از مشکلات خودکنترلی گردد(بولیک^[۵۸]، ۲۰۰۶).

احتمالا یکی از راه های مقاومت در برابر وسوسه، هدایت توجه و دوری از وسوسه است که برای رسیدن به آن می توان از راهبردهای درونی استفاده کرد. از آنجا که توجه، مؤلف اصلی در خودگردانی است می توان نتیجه گرفت که کارکرد توجه و خودگردانی، تأثیر متقابل ومؤثری بر یکدیگر دارند. فرد برای افزایش تلاش ذهنی باید دارای توان افزایش مهارت های خودکنترلی باشد(استری هورن^[۵۹]، ۲۰۰۲). ‌بنابرین‏ با آموزش خودکنترلی می توان پرخاشگری را کاهش داد.

تاریخچه ی خودکنترلی

مفهوم خودکنترلی را می توان در آثار فلاسفه ای چون سقراط و ارسطو مشاهده کرد. سقراط از آن به عنوان حس تسلط بر نفس خود به جای بردۀ نفس بودن یاد می‌کند.همچنین ارسطو مهار زندگی هیجانی را نشانۀ خردومنطق می‌داند وبیان می‌کند که اگراحساسات به خوبی به کار گرفته شوند، به تفکر ‌و بقای ما جهت می‌دهند.اسکینر^[۶۰](۱۹۵۳)، در باب کنترل خویشتن صحبت می کندومی گوید هنگامی که فردی خودش را کنترل می‌کند، دسته ای از پاسخ‌ها را برمی گزیند، دربارۀ حل مشکلی می اندیشدیا برای افزایش آگاهی خود می کوشد، در تمام این موارد دست به انجام رفتاری می زند. او دقیقاٌ خودش را به همان طریقی کنترل می کندکه فردی رفتار دیگران را از طریق دستکاری متغیرهای محیطی کنترل می کند(کنفرو فیلیپس^[۶۱]۱۹۷۰، به نقل از بوذر جمهری،۱۳۷۷).

مفهوم خود کنترلی که در سال ۱۹۷۴توسط اشنایدر گسترش یافت، ‌به این معنااست که یک شخص درموقعیت خود چقدر انعطاف پذیر یا چقدر پایدار است(کاشال وکوانتس^[۶۲]، ۲۰۰۶).

اشنایدر مردم در یک بحث کلی به دودسته تقسیم می‌کند. افراد با خودکنترلی بالاوافراد با خود کنترلی پایین، که هرکدام ویژگی هایی دارند(کاشال وکوانتس، ۲۰۰۶). برخی از افرادنسبت به موقعیت رایج تنظیم می‌کنند.این افراد رابا خودکنترلی بالا می نامیم. ‌در مقابل‌ افرادی هستند باخودکنترلی پایین که تمایل دارند فکرواحساس خود را بیان نمایند، ‌با اینکه آن رامتناسب باموقعیت سازماندهی کنند(اشنایدر،۱۹۷۴، به نقل ازصحرائیان، ۱۳۹۰).

کلاسر(۱۹۸۹)، در تبیین نظریۀ کنترل می‌گوید: نظریه کنترل حاکی از این است که انسان‌ها همیشه به نحوی رفتار می‌کنند که انتقال از کنترل عوامل بیرونی(دیگرکنترلی)، به سوی عوامل درونی(خود کنترلی)، یکی از مهمترن تکالیف رشد فردی محسوب می شود. خودکنترلی کلید اصلی موفقیت هرفرد در هرزمینه است.

خودکنترلی را مایر وسالووی(۲۰۰۳)، تحت عنوان کاربرد صحیح هیجان‌ها معرفی می نمایدواعتقاد دارند که قدرت تنظیم احساسات موجب افزایش ظرفیت شخص برای تسکین دادن خود، دورکردن اضطراب‌ها، افسردگیها یا بی حوصلگی متداول می شود. افرادی که به لحاظ خود کنترلی ‌ضعیف‌اند، دائماٌ با احساس نا امیدی وافسردگی دست به گریبانند، در حالی که افراد با مهارت زیاد در این زمینه، با سرعت بیشتری می‌توانند ناملایمات را پشت سر گذاشته ومیزان مشخصی از احساسات را با تفکر همراه نموده ‌و مسیر درست اندیشه را بپیمایند (صفری،۱۳۸۷).

خودکنترلی برنامه ای است که توسط آن فرد به طور سیستماتیک مهارت‌های تنظیم و راهنمایی رفتار خود به سمت نتایج مثبت مورد انتظار را می آموزد. این مهاتها عبارتند از خود شناسی وتحلیل، خود نگری، تقویت شخصی و خود تنبیه، خودکنترلی به صورت مؤثر در درمان چاقی، الکلیسم، مصرف دخانیات، افسردگی، درگیری ومطالعه رفتار مورد استفاده قرار گرفته است (دوسارو،۲۰۱۰، لرمن، ادیسون وکوداک،۲۰۰۶).

بنا به تعریف ویلدر^[۹۳] (۱۹۸۹)، انگیزه ی پیشرفت میل و اشتیاق یا تلاش و کوششی است که فرد برای دستیابی به یک هدف یا تسلط بر اشیاء ، امور و یا افراد و اندیشه ها از خود ابراز می‌دارد (عسکری ، ۱۳۷۹) .

وایت^[۹۴] (۱۹۹۰)، بیان می‌کند؛نیاز به پیشرفت ، انگیزه ای است برای انجام دادن کارها و موفق شدن در انجام وظایف و افرادی که انگیزش پیشرفت در آن ها زیاد است ، ترجیح می‌دهند به کار های نسبتاً چالش انگیز و مخاطره آمیز که احتمال موفقیّت در آن ها وجود دارد، دست بزنند و تکالیفی را انجام دهند که با عملکرد دیگران قابل مقایسه باشد (مهدی پور ،۱۳۸۶).

رابینز(۱۹۹۳)، انگیزه پیشرفت را سائقی برای پیشی گرفتن بر دیگران ، دستیابی به پیشرفت با توجه به ملاک های مشخص و تلاش جهت کسب موفقیت می‌داند و معتقد است کسی که دارای انگیزه ی پیشرفت است این تمایل را دارد که کارش را به خوبی انجام دهد و به صورت خودجوش به ارزیابی عملکرد خود بپردازد(سیف، ۱۳۹۰) .

باهارگاوا^[۹۵] (۱۹۹۴)،در تحقیقات خود راجع به انگیزه ی پیشرفت نشان داده است که:

۱-انگیزه ی پیشرفت سائقی است که با تلفیق موقعیتی از «درگیری خود» با جهت گیری پیشرفت می‌تواند برانگیخته شود. این موقعیت همان نوع تأثیری را بر فرا فکنی آزمودنی می‌گذارد که ‌در مورد دخل و تصرف در گرسنگی و محرومیت جنسی صادق است .

۲-انگیزه ی پیشرفت درباره ی افراد و ‌گروه‌های گوناگون متفاوت و تحت تأثیر عوامل فرهنگی است ، و آن را می توان از طریق محیط اجتماعی ، فرهنگی و برنامه های آموزشی کسب کرد.

۳- پیشرفت با پیروی از همان جریانی به دست می ­آید که ‌در مورد پاداش و تنبیه صادق است.

کارن^[۹۶] ، روتلر^[۹۷] و اسمیت^[۹۸] (۲۰۰۵)، نیز معتقدند انگیزه ی پیشرفت با نیاز به تسلط بر تکالیف دشوار ، بهتر از دیگران عمل کردن و پیروی کردن از معیار های بالای برتری ارتباط دارد، داشتن انگیزه ی پیشرفت موجب می شود فرد از حداکثر توان خود برای رسیدن به هدف استفاده کند.

در آغاز دهه­ ۷۰ ، هرمنس^[۹۹] تلاش نمود تا با جمع‌ آوری منابع ضمن مشخص کردن مؤلفه های انگیزه پیشرفت ، آزمون معتبری برای اندازه گیری آن ارائه کند. هرمنس معتقد است که ‌می‌توان بر اساس پژوهش های انجام شده در زمینه ی انگیزه ی پیشرفت و پاسخ آزمودنی ها به مواد آزمون ها ، مؤلفه های سازنده ی انگیزه ی پیشرفت را مشخص کرد . بنابر دیدگاه وی ، انگیزه ی پیشرفت از چند مؤلفه ی سطح آرزو ، رفتار مخاطره آمیز ، ارتقا طلبی ، مسئولیت پذیری ، پشتکار ، آینده نگری ، رفتار شناختی ، انتخاب دوست و رفتار موفق تشکیل شده است(نوحی و حسینی ، ۱۳۹۱) .

استوری^[۱۰۰] و همکاران (۲۰۰۹)، با به کارگیری نظریه ی دو عاملی انگیزه پیشرفت (عوامل ذاتی و غیرذاتی) برای پیش‌بینی سه عامل انگیزشی مرتبط با انتظار عمومی موفقیت ، نیاز به پیشرفت و خود تقویتی نتیجه گرفتند که انگیزه­ پیشرفت ذاتی با هر سه عامل مرتبط با انگیزش ، ارتباط مثبتی دارد ؛ در حالی که انگیزه پیشرفت غیر ذاتی به طور مثبت تنها با یک عامل مربوط به انگیزه پیشرفت ارتباط دارد. به عبارتی انگیزه پیشرفت ذاتی پیش‌بینی کننده­ بهتری برای سه عامل مرتبط با انگیزش است .

انگیزش پیشرفت از جمله متغیر هایی است که امروزه جایگاه ویژه ای در روانشناسی تربیتی و برنامه ریزی درسی را به خود اختصاص داده است. انگیزش پیشرفت به تلاش فرد در نمایش حداکثر توانمندی ، افزایش مهارت های فردی ، مقابله با شکست در حیطه های تحصیلی و شغلی ، بهره مندی هرچه بیشتر از نیروهای درونی و در نهایت استقامت و پشتکار برای پیشرفت در حیطه های متفاوت زندگی ملاحظه می­ شود ( شولتز و شولتر ؛ ترجمه ی سید محمدی ، ۱۳۸۸) .

۲-۳-۳-انگیزش پیشرفت تحصیلی

اما آن انگیزه ی شخصی و اجتماعی که مد نظر این مبحث می‌باشد ، انگیزه ی پیشرفت تحصیلی (انگیزه موفقیت) است. به طور کلی نظریه های انگیزشی پذیرفته اند که انگیزش تحصیلی به طور مثبت عملکرد را تحت تأثیر قرار می­دهد. ‌در مورد دانشجویان ، انگیزه ی پیشرفت تحصیلی از اهمیت خاصی برخوردار است. با این انگیزه افراد تحرک لازم را برای به پایان رساندن موفقیت آمیز تحصیل ، رسیدن به هدف یا دستیابی به درجه معینی از شایستگی در کار خود را دنبال ‌می‌کنند ، تا بالاخره بتواند موفقیت لازم را در امر یادگیری و تحصیل کسب نمایند (یوسفی و همکاران ، ۲۰۰۹) .

در هر نظام تعلیم و تربیت (پیشرفت تحصیلی)^[۱۰۱] یکی از شاخص های موفقیت در فعالیت های علمی است . سنجش میزان پیشرفت تحصیلی و عوامل مؤثر بر آن از جمله مسایل عمده ای هستند که توجه­ی متخصصان مختلف را به خود جلب کرده‌اند .

از جمله مطالعات عمده در قلمرو پیشرفت تحصیلی از دهه ی ۱۹۶۰ به بعد می توان به مطالعات ارزیابی بین‌المللی پیشرفت تحصیلی (IAEP)^[102] ، مطالعات میشگان^[۱۰۳] و مطالعات انجام شده توسط مؤسسه ی بین‌المللی ارزشیابی پیشرفت تحصیلی (IEA )^[104] اشاره کرد (غلامی و دیگران ،۱۳۸۵) .

نزدیک به یک قرن است که روان شناسان به صورت گسترده برای شناسنایی عوامل پیش‌بینی کننده ی پیشرفت تحصیلی تلاش می‌کنند بینه^[۱۰۵] و سیمون^[۱۰۶] ، ۱۹۰۵ ؛ ثرندایک^[۱۰۷] ، ۱۹۲۰ ؛ هریس^[۱۰۸] ،۱۹۴۰٫ در حال حاضر نیز بررسی عوامل مختلف مؤثر بر پیشرفت تحصیلی مانند سبک های یادگیری ، انگیزش ، پایگاه اقتصادی و اجتماعی و ویژگی های روانی در پژوهش‌های متعدد مطرح است (چادهوری^[۱۰۹] و امین^[۱۱۰] ، ۲۰۰۶) .

انگیزش پیشرفت تحصیلی به عنوان یکی از انگیزش های پیشرفت ، نیروی درونی است که یادگیرنده را به ارزیابی همه جانبه ی عملکرد خود با توجه به عالی ترین معیار ها ، تلاش برای موفقیت در عملکرد و برخورداری از لذتی که با موفقیت در عملکرد همراه است سوق می‌دهد. در واقع یکی از ملزومات یادگیری است که به یادگیرنده انرژی می­دهد و فعالیت های او را هدایت می­ کند (ظهیری ناو و رجبی ، ۱۳۸۸) .

با توجه ‌به این مطلب که انگیزه پیشرفت تحصیلی باعث تحرک و پویایی و برنامه ریزی صحیح در حین تحصیل دانشجویان می­ شود و می‌تواند بر روی موقعیت تحصیلی فرد تأثیر بگذارد ‌بنابرین‏ ‌می‌توان با تقویت بنیه­ی انگیزشی دانشجویان ، فراهم نمودن نیاز های پایه و انتخاب رشته تحصیلی بر اساس علاقه­ آنان ، امکان دستیابی هرچه بهتر به موفقیت تحصیلی در طول دوران دانشجویی و در نتیجه دوران شغلی فعال فرد را فراهم نمود (هندریکسا^[۱۱۱] و همکاران ؛ ۲۰۱۱) .

۲-۳-۴-علاقه و انگیزه

در سال های اخیر ورود به دانشگاه برای خانواده ها ، والدین و . . . به عنوان یک ارزش تلقی شده و آن ها اکثراً در تلاشند تا جوانان خود را ‌به این سو سوق دهند. اگر چه که این گرایش ارزشمند است اما این سؤال پیش می‌آید که آیا ورود به دانشگاه به تنهایی کافی است؟ آیا نباید در کنار ترغیب ورود به دانشگاه ، اولیا و مسؤلان به دنبال کارهای جایگزین دیگری نیز باشند که بتواند پاسخگوی دیگر نیاز های کنونی جامعه باشد؟

مدل۱۵ – مدل پوششی یا ثانویه BCC اصلاح شده ورودی محور

۲-۷-۱۰ مدل نسبت BCC خروجی محور

با توجه به تفاوت مدل­های خروجی محور و ورودی محور و با اتخاذ فرض خروجی محور، ‌می‌توان مدل شماره ۱۱ را برای یک مدل خروجی محور به صورت زیر نوشت:

Min f₀ =

Subject to:

≥ ۱ j=1,2,…,n , u_r,v_i≥۰

u₀ free in sign

مدل۱۶- مدل نسبت BCC خروجی محور

در مدل فوق، کلیه متغیرها مشابه مدل ۱۱ تعریف می­شوند.

۲-۷-۱۱ مدل اولیه ( مضربی ) BCC خروجی محور

با توجه به توضیحات مربوط به مدل­های ورودی محور و خروجی محور و با اتخاذ فرض خروجی محور، ‌می‌توان مدل شماره ۱۲ را برای یک مدل خروجی­محور به صورت زیر نوشت (Banker,Charnes,cooper,1984):

Min f₀ =

j=1,2,…,n , u_r,v_i≥۰

u₀ free in sign

مدل۱۷- مدل مضربی BCC خروجی محور

با استدلالی که ‌در مورد مدل شماره ۸ آمد، ‌می‌توان مدل فوق را به صورت اصلاح شده زیر نوشت:

Min f₀ =

u₀ , j=1,2,…,n , u_r,v_i≥ϵ آزاد در علامت

ϵ مقدار کوچک بزرگتر از صفر است.

مدل۱۸- مدل مضربی BCC اصلاح شده خروجی محور

در مدل ۱۷و۱۸ کلیه متغیر ها مشابه مدل ۱۶ بوده و علامت u₀ وضعیت بازده به مقیاس را تعیین می‌کند.

۲-۷-۱۲ مدل ثانویه ( پوششی ) BCC خروجی محور

چنانچه متغیر Ѳ متناظر با محدودیت اول مدل شماره ۱۷ و متناظر با محدودیت دوم آن در نظر گرفته شود، با توجه به توضیحات بخش ۲-۷-۳ می­­توان ثانویه مدل مذکور را به صورت زیر نوشت:

Max y₀ = Ѳ

i= 1,2,…,m

, Ѳ free in sign

مدل۱۹ – مدل پوششی یا ثانویه BCC خروجی محور

در مدل فوق y₀ واحد تحت بررسی و سایر متغیر ها مشابه مدل شماره ۱۷ تعریف می شود. ضمناً محدودیت متناظر با متغیر آزاد در علامت u₀ است. مدل فوق را ‌می‌توان با رعایت موارد مطروحه در خصوص مدل شماره ۳ به صورت زیر اصلاح کرد:

Max y₀ = Ѳ – ϵ (

i= 1,2,…,m

مدل ۲۰ – مدل پوششی یا ثانویه BCC اصلاح شده خروجی محور

کلیه متغیرهای دو مدل فوق مشابه مدل ۱۴ و ۱۵ تعریف می­ شود.

۲- ۸ تحلیل حساسیت^[۴۸] در تحلیل پوششی داده ­ها

یکی از فرضیات برنامه ریزی خطی به طور عام و تحلیل پوششی داده ها به طور خاص فرض معین بودن پارامتر های مدل است. این فرض اگر چه مدل سازی را ممکن و حل آن را میسر می‌سازد لیکن معمولاً مورد شک وتردید نیز هست. همواره این سئوال مطرح است که چنانچه برخی از پارامترها ی مدل دچار تغییر شوند، در آن صورت جواب بهینه چه تفاوتی خواهد داشت؟ تحلیل حساسیت موضوعی است که پس از حل مدل به بررسی تاثیرات احتمالی تغییرات پارامتر ها بر جواب بهینه می پردازد. در واقع تحلیل حساسیت، میزان حساسیت جواب بهینه را در مقابل تغییرات معین در مدل اصلی تعیین می‌کند (مهرگان،۱۳۸۷).

‌بر اساس بررسی های انجام شده یکی از اولین مقالاتی که به موضوع تحلیل حساسیت در تحلیل پوششی داده ها پرداخته به سال ۱۹۸۵ برمی گردد. چارنز و همکارانش بر این نکته تأکید دارند که روش های تحلیل حساسیت مرسوم در برنامه ریزی خطی با آنچه این موضوع در DEA نیاز دارد متفاوت است. پس از آن تا به حال تحقیقات متعددی در حوزه تحلیل پوششی داده ها با موضوع تحلیل حساسیت صورت گرفته است.

بر اساس جمع بندی مراجع مختلف به طور کلی، کارهایی را که در حوزه تحلیل حساسیت انجام شده می توان به چند دسته تقسیم کرد :

الف) حذف یکی از واحدها از مجموعه واحد های تصمیم گیری

مجموعه واحدهایی که مورد مقایسه قرار می­ گیرند، باید به درستی انتخاب شوند. انتخاب واحدی که از نظر ماهیت با سایرین متفاوت است می ­تواند منجر به تفاوت در جواب مدل شود. اگر در یک مدل DEA، حذف یک واحد از مجموعه واحدها منجر به تغییرات گسترده در جواب مسأله شود، کمتر
‌می‌توان به جواب مسأله اعتماد کرد.

تحلیل حساسیت مدل های DEA، نسبت به حذف یا اضافه کردن یک DMU ، معمولا با روش­های احتمالاتی صورت ‌می‌گیرد. برای مطالعه بیشتر در این زمینه، خواننده به منابع (Efron,1979)، (Efron,1982)، (Simar,1998)، (Simar,1999) ارجاع داده می شود. مبحث تحلیل پنجره^[۴۹] هم از مباحثی است که ارتباط نزدیکی با حذف و اضافه کردن DMUها دارد (Cooper,2011).

ب) حذف یکی از ورودی ها یا خروجی های مدل

این حالت در مقاله (Cooper,2011)مورد بررسی قرار گرفته است. اینکه برای یک سیستم چند ورودی و چند خروجی در نظر گرفته شود و کدام معیارها را به عنوان ورودی و کدام معیارها را به عنوان خروجی­ سیستم باید منظور کرد، بر روی جواب مسأله تأثیرگذار خواهد بود. این مسأله از یک طرف محقق را ملزم می­سازد تا در انتخاب ورودی­ ها و خروجی­ها دقت لازم را مبذول دارد. از سوی دیگر، هرچه هم این کار با دقت انجام شود، ممکن است هنوز هم از نظر برخی از خبرگان، معیارهایی وجود داشته باشد که محقق آن­ها را نادیده گرفته باشد یا اینکه معیارهایی را منظور کرده­ که از نظر ایشان، نباید منظور شود. لازم به یادآوری است که در هر حال، نظر خبرگان هم می ­تواند با یکدیگر متفاوت باشد و تأمین نظر همه، امکان­‌پذیر نیست.

بررسی اینکه تغییر در تعداد یا نوع ورودی­ ها و/یا خروجی­ها تا چه حد می ­تواند منجر به تغییر در جواب مدل DEA شود، یکی از کارهایی است که تحلیل حساسیت در تحلیل پوششی داده ­ها انجام می­دهد. بدیهی است هرچه حساسیت یک مدل در برابر چنین تغییراتی کمتر باشد، جواب آن مدل قابل اعتمادتر است.

ج) تغییر در نوع مدل مورد استفاده

انتخاب نوع مدل DEA مورد استفاده نیز از مسائلی است که اختلاف در جواب را موجب می­ شود. گاهی ‌در مورد انتخاب نوع مدل مناسب هم اختلاف نظرهایی میان خبرگان وجود دارد که موجب می­ شود نظر همه قابل تأمین نباشد. لذا بهتر است بررسی شود که در صورت تغییر در مدل DEA مورد استفاده تا چه حد جواب مسأله دستخوش تغییرات خواهد شد. اثر تغییر در نوع مدل مورد استفاده بر جواب مسئله در مقاله(Ahn,1993) بررسی شده است.

د) خطا دراندازه گیری داده ها

بر اساس آنچه در(Cooper,2011) آمده، خطا در اندازه ­گیری میزان ورودی­ ها و خروجی­های یک واحد هم می ­تواند محقق را در سنجش کارایی آن واحد و حتی سایر واحدها به اشتباه بیاندازد. یک واحد ناکارای مفروض که میزان ورودی­ ها و یا خروجی­های واقعی­اش کمتر یا بیشتر از میزان اعلام شده باشد. بدیهی است که کارایی واقعی چنین واحدی با کارایی به دست آمده از مدل DEA متفاوت است. هر چه میزان ورودی­ ها کمتر ویا میزان خروجی­ها بیشتر باشد، کارایی بیشتری را نتیجه خواهد داد. ‌بنابرین‏ هر چه خطا در اندازه ­گیری ورودی­ ها و خروجی­های چنین واحدی بیشتر باشد، منجر به تفاوت بیشتری میان کارایی به دست آمده با کارایی واقعی خواهد شد. تا جایی که اگر این خطا از حدی فراتر رود ممکن است موجب شود واحدی را که در حل مدل DEA ناکارا تشخیص داده­ شده، واقعا کارا باشد.

به نظر می‌رسد افرادی که خود کنترلی پایین تری دارند به پیامد رفتارهای خود، کمتر می اندیشند و سعی در ارضا، فوری امیال خود دارند، از این رو این گونه افراد به پیامدهای اعتیاد نمی اندیشند و سعی در لذت بردن آنی دارند. از سوی دیگر خود کنترلی سطح بالا شامل عناصری از خود نظارتی، برنامه ریزی و نظم بخشی هیجانی است که این عناصر در افراد دارای سطوح خود کنترلی بالاتر می‌توانند از روی آوردن به اعتیاد اینترنت ممانعت به عمل آورند (ون در^[۲] و همکاران، ۲۰۰۹). بعضی از مطالعات و بررسی های قبلی پیشنهاد کرده‌اند که خود کنترلی کمتر، در رابطه با انواع متفاوت رفتارهای اعتیاد آمیز است که شامل اعتیاد به اینترنت نیز می شود. عقیده دارد که فرد با خود کنترلی بالا، از تعهد افزون تری نیز برخوردار است ‌بنابرین‏ به نظر می‌رسد چنانچه افراد دارای خود کنترلی سطح بالاتر با خود عهد ببندند که از اینترنت استفاده نکنند راحت تر می‌توانند به تعهدات خود وفادار باقی بمانند اما فرد دارای سطح خود کنترلی پایین تر احتمال دارد که نسبت به تعهدات خود وفاداری کمتری داشته باشد و به راحتی تعهد خود نسبت به عدم استفاده از اینترنت را زیر پا بگذارد ( راسکین و تری ، ۱۹۸۸).

با توجه به مباحث مطرح شده و اهمیت بررسی مبحث اعتیاد به اینترنت و عوامل تاثیر گذار بر آن در جامعه ایران به خصوص در بین دانش آموزان دختر دوره متوسطه ، مسئله مورد بررسی در این پژوهش پیش‌بینی اعتیاد به اینترنت بر اساس ویژگی های شخصیتی و خود کنترلی در بین دانش آموزان دختر متوسطه دوره دوم مطقه ۱۳ شهر تهران می‌باشد. ‌به این منظور محقق در این پژوهش به دنبال دست یافتن پاسخ علمی ‌به این سوالات است:

1. 1. آیا اعتیاد به اینترنت بر اساس ویژگی های شخصیتی قابل پیش‌بینی است؟

1. آیا اعتیاد به اینترنت بر اساس خود کنترلی قابل پیش‌بینی است؟

۱-۳ سابقه و ضرورت انجام تحقیق

آمارها در ایران نشان می‌دهد که تعداد کاربران اینترنت در کشور در سال ۱۳۸۳ بیش از ۶ میلیون نفر بوده است. به گزارش بخش خبر سایت اخبار فناوری اطلاعات در ایران (۱۳۸۷) تعداد کاربران اینترنت در چهار سال اخیر ۲۵ برابر شده است و این تعداد روز به روز در حال افزایش است. این در حالی است که تعداد مطالعات صورت گرفته در این زمینه از تعداد انگشتان دست هم تجاوز نمی کند. ‌بنابرین‏، لزوم و اهمیت بررسی و پژوهش های گسترده در این زمینه با مد نظر قرار دادن شیوع روز افزون این فناوری و مشکلات ناشی از آن کاملاً احساس می شود. با توجه به صدمات و خسارات جبران ناپذیری که پدیده اعتیاد به اینترنت به دنبال دارد و از آن جایی که اقدامات تغییر رفتار در سطح فردی و اجتماعی طولانی مدت و پر هزینه است، به نظر می‌رسد پیشگیری بهترین رویکرد برای کاهش اینگونه رفتارهای تهدید کننده سلامت در سطح جامعه باشد. از این رو برنامه ها و اهداف آموزشی و پیشگیرانه در رابطه با اعتیاد به اینترنت نوجوانان و جوانان مورد توجه بسیاری از پژوهشگران اجتماعی قرار گرفته است و بدین منظور بسیار حائز اهمیت است که بتوان آنهایی که در معرض بیشترین خطر درگیری در این گونه رفتارها و یا اختلالات هستند را شناسایی نمود. با وجود آنکه نمی توان از نظر دور داشت که استفاده از اینترنت در دنیای امروز یک ضرورت است، اما این گونه رفتارها و یا اختلالات هستند را شناسایی نمود. با وجود آنکه نمی توان از نظر دور داشت که استفاده از اینترنت در دنیای امروز یک ضرورت است ، اما این ابزار می‌تواند علاوه بر به کار گیری درست و به جا ، به صورت نادرست و نابجا مورد استفاده قرار گیرد. و شرایطی را فراهم آورد که ترک آن مشکلاتی را برای کاربر به وجود آورد . چگونگی استفاده می‌تواند به ویژگی های شناختی ، عاطفی و شخصیتی و هویتی کاربر مرتبط باشد . اطلاعات فراوانی در حوزه اعتیاد به اینترنت و سایر کشورهای جهان صورت گرفته و عوامل بسیاری را نیز در ظهور این اختلال شناسایی کرده‌اند. اما به منظور برنامه ریزی مبتنی بر پژوهش در هر جامعه ای ، توجه به تفاوت های فرهنگی و اجتمالی ضروی است. به عبارت دیگر با تکیه بر نتایج مطالعات خارجی نمی توان به کار آمدی مداخلات پیشگیرانه امیدوار بود.

تعیین ارتباط بین ویژگی های شخصیتی ، اعتیاد به اینترنت از هدف های این پژوهش است ، در صورت معناداری، دانشی را در اختیار مشاوران ، مسئولان و خانواده ها قرار می‌دهد که بر امر استفاده از اینترنت توسط نوجوانان و جوانان نظارت داشته باشند، در کنار برخی عوامل زمینه ساز ، ویژگی های شخصیتی آْنها را نیز مورد بررسی قرار دهد، با شناسایی دقیق و طبقه بندی علمی نوجوانان و جوانانی که مبتلا به اینترنت بوده و یا در معرض اطلاع به آن قرار دارند، مداخلات پیشگیرانه و یا درمانی ، بیشتر در این حوزه متمرکز کنند و سرگردانی منبع در مسیرهای نادرست ، طولانی مدت و یا ناکارآمد جلوگیری نمایند و بر اساس نوع ویژگی شخصیتی برای میزان و چگونگی استفاده از اینترنت برنامه ریزی نمایند. و نظارت مستمر را اعلام کنند، همچنین می‌تواند راه گشای برنامه های مداخله ای در این گروه بوده و در جهت تقویت هر چه بیشتر عوامل محافظت کننده و برطرف ساختن عوامل خطر به کار گرفته شوند. ‌بنابرین‏ آگاهی از ارتباط بین ویژگی های شخصیتی، خود کنترلی با اعتیاد به اینترنت هم برای درمان و هم برای پیشگیری می‌تواند مفید باشد .

‌بنابرین‏ ضرورت تحقیق و کسب آگاهی درباره اعتیاد به اینترنت، ویژگی های شخصیتی و خود کنترلی افراد همانند دیگر آسیب های روانی و اجتماعی ضروری است تا از نتایج حاصله برای کمک به افراد در معرض خطر استفاده نمود. گسترده و پیچیدگی مسئله اعتیاد به اینترنت بستر پرسش های بسیاری است که پژوهش های بیشتری را ضروری و اجتناب ناپذیر می کند، به ویژه در کشور ما کشوری جوان محسوب شده و دارای آمار زیاد تحصیل کرده در سطح زیر دیپلم می‌باشد و در حیطه پژوهش در این اثر هنوز در ابتدای راه هستیم. از این رو جا دارد که با انجام تحقیقاتی وسیع در حوزه روانشناسی و جامعه شناسی اینترنت، با ارائه مباحثی که در جوامع پیشرفته مهم و حیاتی قلمداد می‌شوند، جامعه را از آفت های واقعی آن مطلع ساخته، در صورت امکان از بروز برخی از مشکلات پیشگیری کنیم .

۱-۴ اهداف تحیق